دریاچه هامون، آخرین نفس های خود را کشید و کاملا خشک شد. این سرنوشت تلخ از اوایل سال جاری پیش بینی می شد اما هنوز مردم و مسئولان محیط زیست امیدوار بودند تا بارش باران در کوه های هندوکش، باعث شود تا آورد این آب از افغانستان به هامون در منطقه سیستان ایران سرازیر شود، ولی امیدها محقق نشد و هامون – دریاچه حماسه های تاریخی فردوسی بزرگ در سرزمین رستم دستان و بزرگترین دریاچه آب شیرین کشور - از دست رفت.

این خبر غمبار را پرویز آرامنش رییس اداره کل حفاظت محیط زیست استان سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرگزاری میراث فرهنگی اعلام کرده است. آرامنش گفت:« چند روز پیش برای بازدید به دریاچه هامون رفتیم. متاسفانه این دریاچه و حوضچه های آن کاملا خشک شده اند.... در هامون صابوری و هیرمند، حتی یک قطره آب هم باقی نمانده است. در هامون پوزک هم تنها مقداری آب باقی است که آن هم تا مدتی دیگر از بین می رود.»

وی افزود: « به دلیل خشک شدن هامون، طوفان های شدیدی در منطقه به وجود آمده است، به طوری که ما از ابتدای ورود به منطقه تا لحظه خروج از آن درگیر این طوفان های شدید بودیم.»

هامون که نامی به درازی تاریخ ایران را با خود یدک می کشد، روزگاری انبار غله این سرزمین بوده و در تاریخ حماسه های فردوسی بزرگ با نام رستم پیوند خورده است. از نظر جغرافیایی، هامون به مجموعه ای از فرورفتگی هاو چاله های طبیعی در سیستان گفته می شود که در ماه های مختلف سال در قالب سه شکل مختلف دریاچه و تالاب و نیزار ظاهر می شود.

هامون، از مهمترین تالابهای جهان به شمار می رود که در آبادانی و حاصلخیزی منطقه کویری و بیابانی شرق کشورمان، در استان سیستان و بلوچستان نقشی بی بدیل داشته است. این منطقه ، دشت هامون و دریاچه یا تالاب هامون و رودخانه هیرمند را شامل می شود. تالاب مذکور از سه بخش «پوزک» در شمال شرقی ، «صابوری» در شمال غربی و هامون «هیرمند» در مغرب و جنوب غربی سیستان تشکیل شده است. مساحت هر یک از هامونها به آب ورودی رود مرزی هیرمند و رودخانه های فصلی دیگر (که وارد تالاب می شوند) بستگی دارد و پیوسته در حال کاهش یا افزایش است.

وسعت کل هامون اصلی در زمان پرآبی 5660 کیلومترمربع است که از این میزان 3820 کیلومترمربع آن به ایران تعلق دارد. دریاچه هامون از نظر حیات وابسته به رودخانه هیرمند است و این وابستگی باعث شده تا هرگونه نوسانات در میزان آب آن، مشکلاتی را برای کل سیستم هامون بوجود آورد. علاوه بر رودخانه هیرمند که شریان اصلی ورود به هامون است و از کوههای هندوکش در افغانستان سرچشمه می گیرد، رودخانه های فصلی خاشرود، فراه، هاروت رود، شوررود، حسین آباد و نهبندان نیز به هامون می ریزند.

در مجموع، کل تالابهای هامون با وسعتی بالغ بر 293 هزار هکتار، بزرگترین دریاچه آب شیرین ایران بود که تا سال 1378 با حجمی بالغ بر 8 میلیارد مترمکعب عامل اصلی حیات در منطقه سیستان شناخته می شد. هامون همچنین یگانه مأمن زیستی پرندگان مهاجر در شرق ایران به شمار می آید.

تاکنون حدود 240 گونه جانوری که بیش از 183 گونه آن پرنده هستند در تالابهای هامون شناسایی شده است. پوشش گیاهی دریاچه نیز شامل 55 گونه است که 21 گونه آن گیاه آبزی در قالب 10 خانواده می باشد. از میان گونه های گیاهی آن می توان به اویارسلام، مرغ، بارهنگ آبی، علف بوریا، لویی، نی، هزارنی و جگن اشاره کرد. گونه های شورپسندی نظیر گز، تاغ، اسکنبیل، خارشتر، گون، شور، قلیا و اشنان نیز در اطراف دریاچه می رویند.

239 گونه جانوری هم از جمله پلیکان، فلامینگو، غاز، قوی گنگ، باکلان، کفچه نوک، اردک تاجدار، آنقوت، هوبره، کبک، تیهو، عقاب، شاهی، سنقر، شاهین، دال، جغد، پرستوی دریایی، عقاب دریایی دم سفید، عقاب تالابی، سارگپه، مار چلیپر، افعی پلنگی، افعی شاخدار ایرانی، مار جعفری، بزمجه، آگاما، ماهی گرگک، کپور ماهی، آمور سفید و سیاه ماهی در منطقه شناسایی شده اند.

به دلیل ویژگی های خاص دریاچه های هامون صابری و هیرمند، این مجموعه به همراه اراضی اطراف آن در سال 1346 حفاظت شده اعلام گشت و بخش آبی این منطقه نیز در سال 1354 به عنوان تالاب بین المللی شناخته شد.
این ناحیه جلگه ای استان سیستان و بلوچستان با داشتن دامنه ارتفاعی 450 تا 550 متر، دمای متوسط سالیانه 22 درجه سانتیگراد و میانگین بارندگی 50 میلیمتر، اقلیم فراخشک گرم به شمار می رود.

هامونها با عمق متوسط 5 متر دارای آب شیرین و لب شور بوده و اصلی ترین منبع تغذیه آن ها رودخانه هیرمند است که از کوه های کشور افغاستان سرچشمه می گیرد و جلوگیری از ورود آب این رودخانه در دوره های خشکسالی، موجب تغییرات اکولوژیکی شدیدی در منطقه شده است.

با قطع جریان آب هیرمند به ایران و کمبود باران و درنهایت، خشکیدن بخشهایی از هامون، مهاجرت پرندگان از چندی پیش به این دریاچه کاهش یافته بود اما اکنون که هامون خشک شده ، بادهای شدید و معروف 120 روزه که از سمت شمال می وزند و توفان شن به پا می کنند، با سرعت و قدرتی بی سابقه وزیدن گرفته است. در این شرایط، حیات همه اکوسیستم و چرخه زیستی آن اعم از حیوانی و گیاهی بطور جدی به خطر افتاده و به نظر می رسد موجودات این منطقه نیز فرجامی جز سرنوشت خود هامون ندارند.

پیامدهای اجتماعی خشکیدن هامون

آرامنش، مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان گفت:« خشک شدن هامون معضلات اجتماعی برای مردم زابل به وجود آورده، اقتصاد منطقه را کاملا متاثر ساخته و شغل آن ها را به خطر انداخته است.»

کارشناسان نیز می گویند: هامون، منشا کسب و کار و منبع تامین زندگی هزاران تن از کشاورزان و دامداران سیستان بود. اگر مردم این منطقه دامی داشتند به خاطر هامون بود و علوفه آن ها نیز از طریق این دریاچه تامین می شد، اما اکنون همه چیز در حال از دست رفتن است و مردم در چنین شرایطی، به مشاغل کاذب و حتی، خلاف سلامت اجتماعی از جمله قاچاق مواد مخدر یا تجارت غیرقانونی کالا روی می آورند.

به گفته آرامنش، خشک شدن دریاچه هامون، سلامتی مردم زابل و منطقه سیستان را نیز به خطر انداخته است:مردم منطقه دچار انواع بیماری های تنفسی و چشمی شده اند. خود ما که برای بازدید هامون رفته بودیم، با اینکه عینک به چشم داشتیم، بر اثر طوفان های منطقه دچار سوزش چشم شدیم. از سوی دیگر، تامین آب شرب مردم منطقه نیز با مشکلات جدی روبرو شده است.

وی با تاسف اظهارداشت:استان سیستان و بلوچستان در زمینه خشکسالی تجربه های زیادی دارد، اما امید ما در سال جاری به استمرار حیات مجموعه تالابهای هامون نقش بر آب گشت و این منطقه زیبا و منحصربه فرد به طور کامل خشک شد.»

به گفته مدیرکل محیط زیست استان سیستان و بلوچستان، « خشکسالی های پی درپی باعث شده است تا مجموعه تالابهای هامون که تا سال 1378 با حجمی بالغ بر 8 میلیارد مترمکعب؛ عامل اصلی حیات در منطقه سیستان شناخته می شد، خشک شود. سال گذشته با افزایش نسبی بارندگی کمتر از نیمی از حجم این دریاچه مجددا پرآب شده بود، اما متاسفانه این شرایط در سال جاری پایدار نماند.»

آرامنش تصریح کرد: « تالاب هامون از لحاظ اقتصادی برای ساکنان سیستان اهمیت فراوان دارد و از نظر زیست محیطی نیز منبعی عظیم و مهم به شمار می رود. علاوه بر اینها، منطقه حفاظت شده هامون، به علت قرارگرفتن در مرکز مناطق کویری و نیمه کویری کشورهای ایران و افغانستان، در حقیقت تنها مامن زیست پرندگان مهاجر در شرق کشورمان محسوب می شود.»

به گفته کارشناسان، در حال حاضر آخرین امید، رایزنی های مسئولان محیط زیست با سازمان های بین المللی و طرف های افغانی برای بازگشایی رود هیرمند است اما اینکه افغان ها برای رعایت حقابه این تالاب مجاب خواهند شد؛ پرسشی است که تا دریافت پاسخ آن باید چشم به آسمان دوخت، آسمانی غبارآلود که بیش از هرچیز بادهای 120 روزه را نوید می دهد نه باران را.

فرجامی اندوهبار

خشک شدن هامون، نتیجه روندی است که به عقیده کارشناسان، از چندسال پیش آغاز شده بود، اگرچه خشکسالی بی سابقه امسال، تیر خلاصی را به جان تالابی که آخرین نفسهای خود را می کشید، شلیک کرد.

دکتر دلاور نجفی، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست در این زمینه به ایسنا گفت: تالابهای انتهای جنوبی هامون پوزک به وسعت 10 هزار هکتار و «هامون صابری و هامون هیرمند به وسعت 50 هزار هر دو در سال 1990 به دلیل ایجاد سازه های آبی در افغانستان، تخصیص آب برای مقاصد شرب و کشاورزی از سوی ایران و افغانستان و ورود ماهی غیربومی آمور از سوی شیلات که نسل نی های منطقه را از بین برده است در فهرست قرمز کنوانسیون رامسر قرار گرفته اند.

مهندس عبدوس، مدیرکل دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست نیز در باره تالاب های هامون و خشکسالی اظهارداشت: اساسا، منطقه سیستان و بلوچستان تجربه خشکسالی را بطور متوسط هر 30 سال یکبار با خود داشت، ولی ساکنین این منطقه با این خشکسالی ها کنار آمده بودند و راههای مقابله و مقاومت در برابر آن را آموخته بودند.

وی افزود: تالابهای هامون حتی ظرفیت ورودی 6 هزار مترمکعب در ساعت را در زمانهای سیلابی تجربه کرده بود و در آن زمان، این حجم عظیم سیلاب هیچگونه آسیبی به مردم وارد نمی کرد؛ چرا که به حریم رودخانه های سیستان، مشترک و فراه رود که سه ورودی اصلی این تالاب هستند تجاوز چندانی نشده بود. از سوی دیگر، این همه اراضی کشاورزی در اطراف این رودخانه ها استقرار نیافته بود و بهره برداری از این آبها نیز به شکل کنونی صورت نمی گرفت. هیچگونه سد و آب بندی هم بر روی این ورودی ها بسته نشده بود لذا غالب حجم ورودی آب وارد تالاب هامون می شد و سه تالاب هامون پوزک، صابوری و هیرمند به هم متصل بودند.

عبدوس با اشاره به شیرین بودن آب هامون ها گفت: افزایش جمعیت و نیاز به آب و غذای بیشتر، تغییر سطح زمینهای کشاورزی، روش غیراصولی آبیاری و مصرف بی رویه آب در کشاورزی و تفکر نیاز به ذخیره آب برای سالهای خشکسالی جریان طبیعی آب را کاملا به ضرر کلیه تالابهای کشور تغییر داد.

وی افزود: در این میان، زمینهای کشاورزی در حاشیه رودخانه ها شکل گرفت و از سوی دیگر، تأمین آب شرب شهرهای بزرگ همچون زابل و زاهدان نیز به این مصرف اضافه شد. علاوه بر اینها، وارد کردن ماهی علفخواری به نام آمور که به سرعت تکثیر شد و تمامی نیزارهای تالاب را بلعید و نابود کرد، از دیگر علل تغییر در منطقه بود.

مدیرکل دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست خاطرنشان کرد: احداث بند روی رودخانه ای که بستر آن تماما از گل رس و سرعت آب نیز در آن کند است باعث کند شدن سرعت آب و افزایش رسوبات در رودخانه و کاهش ظرفیت ورودی رودخانه و در نتیجه ، کاهش سهم رودخانه سیستان از هیرمند شد و از سویی، به دلیل مرزی بودن رودخانه تاکنون امکان لایروبی آن میسر نشده است.

عبدوس ادامه داد: در سالهای خشک اخیر هرچند آب موجود در چاه نیمه ها موجب نجات اراضی کشاورزی و تأمین آب شرب شهرهای زابل و زاهدان شده بود، اما خشکسالی ها و وزش بادهای 120 روزه سیستان که عملا 6 ماه از سال جریان دارند، خشک شدن هر 3 هامون را به همراه آورد.

نتیجه این روند، کاملا روشن بود: پوشش گیاهی اطراف تالاب نابود گشت، کار دامداری و پرورش گاو سیستانی متوقف شد، صیادان شغل خود را از دست دادند، زیستگاه پرندگان به نیستی گرایید و این امر، به نوبه خود، موجب از دست رفتن بخشی از غذای شکارچیان شد.

به گفته مدیرکل دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست، در اسفندماه 1383 پس از چند سال خشکسالی، بارش بارانهای سیل آسای بهاری هامونها را پر آب کرد و تا سال 1386 نیز وضعیت هامونها چندان بد نبود، ولی سال جاری متاسفانه شرایط بارش با وضعیت بحرانی آغاز شد، به گونه ای که در حال حاضر، حتی آخرین حجم قابل برداشت از چاه نیمه ها نیز در حال اتمام است.


کارهایی که باید کرد

اگر بتوان مسئولان افغانی را به گشایش بخشی از آب رود هیرمند آنهم در چنین سالی خشک واداشت، باز هم مشکل هامون چندان حل نخواهد شد.

کارشناسان در باره اقدامات قابل انجام برای نجات هامون می گویند: لایروبی کامل رودخانه سیستان و 3 کانال احداثی بر روی پریان مشترک از ابتدا تا انتهای آنها می تواند حجم قابل توجهی به میزان آب ورودی به تالاب بیفزاید. از سوی دیگر، سد کهک نیز که موجب رسوبگذاری شدید آب در محل ورودی به رودخانه سیستان شده است باید از شکل فعلی خارج و اجازه داده شود جریان آب شکل طبیعی خود را در این بخش رودخانه بازیابد.

مدیرکل دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست در این زمینه گفت که هر چند، اقدامات یادشده ممکن است در مواقع بروز سیلاب موجب کاهش توان کنترل سیل شود، اما نباید حیات منطقه را فدای چند قطعه زمین کشاورزی در حاشیه رودخانه کرد.

عبدوس تصریح کرد: کاشت درختچه ها و گیاهان بومی در کرانه های غربی و جنوبی تالاب نیز می تواند از پخش شدن آب به هنگام وزش باد شدید و افزایش تبخیر جلوگیری کند.

منبع : جام جم